Ως άνθρωποι βρισκόμαστε σε μόνιμη μάχη με τη φθορά. Όσο μεγαλώνουμε η φρεσκάδα, η νεότητα, η ομορφιά φθίνουν και δίνουν τη σκυτάλη τους σε ρυτίδες, λευκές τρίχες και ίσως μια γοητευτική σοφία. Είναι όμως στ’ αλήθεια φθίνουσα η πορεία μας;
Η ανατροφή των παιδιών για πολλές δεκαετίες είχε ως κύριο στοιχείο τη δαιμονοποίηση του λάθους. Τα παιδιά τιμωρούνταν για τα λάθη τους, άλλοτε με σκληρό, άλλοτε με πιο επιεική τρόπο. Έγιναν ενήλικες που πήραν δυο κατά βάση δρόμους: την περιθωριοποίηση και την τελειομανία. Οι πρώτοι, κουρασμένοι από την κριτική και το βάρος της, επέλεξαν τον δρόμο της αντίδρασης, σε μια προσπάθεια να βρουν λίγη ανεξαρτησία. Οι δεύτεροι –που αποτελούν πλειοψηφία– έγιναν τελειομανείς, από τον φόβο τους να κάνουν λάθος. Ελέγχουν τα πάντα, μην τυχόν και τους ξεφύγει κάτι και νιώθουν σε κάθε τους βήμα τη Δαμόκλειο Σπάθη έτοιμη να πέσει. Υπάρχει κι ένας τρίτος δρόμος. Η ματαιοδοξία. Όμως αυτός δεν αναγνωρίζει εξ ορισμού λάθη. Τι θεωρείται όμως ως λάθος;
Λάθος για τους ενήλικες αυτούς δεν είναι μόνο η πράξη που μπορεί να βλάψει. Η αμαρτία, δηλαδή. Ως λάθος περάστηκε και η αδυναμία τους να συμβαδίσουν με τις απαιτήσεις της κοινωνίας, είτε αυτές αφορούν τα επαγγελματικά τους, είτε τα οικογενειακά τους, είτε ακόμα και την εμφάνισή τους. Εξαιτίας αυτής της εσωτερικευμένης ανάγκης να γίνουν αποδεκτοί, αγωνίζονται να επιτύχουν σε όλους αυτούς τους τομείς. Να έχουν ένα αναγνωρισμένο επάγγελμα, μια –φαινομενικά έστω– υγιή οικογένεια και μια πάντα προσεγμένη εμφάνιση. Το τι συμβαίνει όταν οι πόρτες κλείνουν, δεν πρέπει ποτέ να φαίνεται.
Κι ερχόμαστε στο φαίνεσθαι. Όλα αυτά που αναφέρθηκαν ως φθορά (οι ρυτίδες, τα λευκά μαλλιά κλπ) μεταφράζονται στο απαιτητικό και αυτοτιμωρητικό μυαλό του τελειομανή ενήλικα ως λάθος. Δεν δικαιούται να γεράσει. Να φθαρεί. Πρέπει να διατηρήσει την εικόνα που ανταποκρίνεται σε όσα του έμαθαν. Μόνο που ανακαλύπτει, αργά ή γρήγορα, πως αυτό είναι ουτοπία. Η φύση τον πολεμά, ο χρόνος στρέφεται εναντίον του. Η φθορά βιώνεται τότε ως ένα λάθος που πρέπει να διορθωθεί. Αρνείται να ωριμάσει. Αρνείται να εξελιχθεί.
Ποιο είναι όμως το βαθύτερο αίτιο αυτής της άρνησης; Στην ηλικία που η ανατροφή αρχίζει να αναθεωρείται, τα δεδομένα παύουν και η ουσιαστική ανάγκη για ανεξαρτησία εγκαθίσταται, κάνει την εμφάνισή του κι ο μεγαλύτερος ανθρώπινος φόβος. Ο φόβος του θανάτου. Η φθορά οδηγεί το σώμα προς τον θάνατο. Είναι το όχημα μέσα από το οποίο ο άνθρωπος οδηγείται στο τέλος του. Η όποια ματαιοδοξία έχει καλλιεργηθεί, καταρρέει. Η φθορά δεν αντιμετωπίζεται πια μόνο ως λάθος, αλλά ως κίνδυνος κι ο άνθρωπος βρίσκεται ξανά σ’ ένα σταυροδρόμι. Ή θα αγκαλιάσει τη νέα κατάσταση και θ’ απολαύσει το ταξίδι μέχρι το τέλος ή θα εντείνει τον πόλεμο με τη φθορά, με κίνδυνο να χάσει κομμάτια του εαυτού του.
Η κοινωνία για άλλη μια φορά απαιτεί να μην αλλάξει. Ο συνδυασμός των δυο φόβων, κριτικής και θανάτου, φέρνει σταθερότητα. Η αλλαγή δεν είναι εξέλιξη, αλλά απειλή. Δεν υπάρχει μετουσίωση για την κοινωνία. Το σώμα μετρά περισσότερο από όσα αισθανόμαστε ή σκεφτόμαστε, το φαίνεσθαι είναι πιο σημαντικό από το είναι. Η τελειομανία και η ματαιοδοξία είναι η κόλλα που κρατά την κοινωνία ενωμένη κι ευχαριστημένη. Οι ολοκληρωμένοι ενήλικες, που νιώθουν καλά με τον εαυτό τους, θα μπορούσαν να την ανατρέψουν κι αυτό θα ήταν καταστροφή ˙να γεμίσει ο κόσμος ανθρώπους που αγαπούν τα λάθη τους και βελτιώνονται μέσα από αυτά. Τεράστια καταστροφή. Ή μήπως όχι;
